Trong khi mô hình “lao động giá rẻ + lắp ráp FDI” dần cạn kiệt dư địa tăng trưởng, kinh tế tri thức đang nổi lên như hướng đi chiến lược mới của Việt Nam — từ gia công phần mềm, chuyển đổi số, đến thiết kế vi mạch bán dẫn.
1. Vì sao kinh tế tri thức là “lối thoát” cho mô hình tăng trưởng cũ
Theo khung phân tích 6 xu hướng lớn tác động đến thị trường lao động Việt Nam, kinh tế tri thức được xác định là một trong những cơ hội lớn nhất đến từ xuất khẩu dịch vụ, thiết kế và hoạt động nghiên cứu – phát triển (R&D). Đây là hướng đi khác biệt căn bản so với mô hình tăng trưởng cũ dựa vào gia công, lắp ráp giá trị thấp: thay vì cạnh tranh bằng nhân công giá rẻ, kinh tế tri thức cạnh tranh bằng chất xám, kỹ năng chuyên môn cao và khả năng sáng tạo.
Bức tranh vĩ mô cho thấy Việt Nam đã có những bước tiến đáng ghi nhận. Theo Cục Thống kê, năm 2025, giá trị tăng thêm của kinh tế số ước đạt khoảng 72,1 tỷ USD, chiếm 14,02% GDP, tăng từ mức 13,22% năm 2024; Việt Nam đặt mục tiêu nâng tỷ trọng kinh tế số lên 30% GDP vào năm 2030.
Cùng với đó, số lượng doanh nghiệp công nghệ số đã tăng từ khoảng 58.000 doanh nghiệp năm 2020 lên khoảng 80.000 doanh nghiệp năm 2025. Kim ngạch xuất khẩu sản phẩm công nghệ số năm 2025 ước đạt 172 tỷ USD, gấp hơn 1,7 lần so với năm 2020. Đây chính là nền móng để Việt Nam định vị lại mình không chỉ là “công xưởng lắp ráp” mà còn là một trung tâm cung cấp dịch vụ tri thức cho thế giới.
2. Việt Nam đang mạnh ở đâu?
2.1. Gia công và xuất khẩu phần mềm (IT Outsourcing): Lợi thế đã được chứng minh
Đây là lĩnh vực Việt Nam có vị thế cạnh tranh rõ ràng nhất hiện nay. Theo Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ CNTT Việt Nam (VINASA), Việt Nam hiện thuộc nhóm 6 quốc gia dẫn đầu thế giới về dịch vụ gia công phần mềm, với hơn 1.000 doanh nghiệp đang hoạt động và lực lượng lao động công nghệ thông tin trên 530.000 người. Gia công và phát triển phần mềm (IT Outsourcing) đóng góp 50–60% tổng doanh thu xuất khẩu phần mềm Việt Nam, chủ yếu từ các thị trường Nhật Bản, Mỹ và EU.
Ví dụ điển hình về năng lực cạnh tranh toàn cầu là FPT Software — doanh nghiệp đã tăng trưởng doanh thu tại thị trường Mỹ từ 1 tỷ USD năm 2023 lên 1,7 tỷ USD vào cuối năm 2024, với hơn 10 văn phòng tại Mỹ và nhiều hợp đồng cung cấp dịch vụ cho các tập đoàn trong nhóm Fortune 500. Đáng chú ý, các doanh nghiệp phần mềm lớn của Việt Nam đang chủ động dịch chuyển lên các công đoạn cao hơn trong chuỗi giá trị: nếu trước đây chỉ cung cấp dịch vụ gia công ở công đoạn thấp, hiện nay khoảng 50% doanh thu nước ngoài của các doanh nghiệp đầu ngành đã đến từ dịch vụ chuyển đổi số — tư vấn và triển khai giải pháp công nghệ toàn diện thay vì chỉ viết code theo yêu cầu.
2.2. Thiết kế vi mạch bán dẫn: Cơ hội chiến lược của thập kỷ
Nếu IT outsourcing là lợi thế đã được khẳng định, thiết kế vi mạch bán dẫn là cơ hội đang mở ra và có tiềm năng tạo giá trị gia tăng cao hơn nhiều. Theo Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2050 (Quyết định số 1018/QĐ-TTg), Việt Nam đặt mục tiêu hình thành ít nhất 100 doanh nghiệp thiết kế vi mạch vào năm 2030, với quy mô nhân lực ngành bán dẫn đạt trên 50.000 kỹ sư, trong đó có 15.000 kỹ sư chuyên về thiết kế vi mạch. Một số chuyên gia thậm chí đề xuất nâng chỉ tiêu này lên 40.000 kỹ sư thiết kế vào năm 2030, do đây được đánh giá là công đoạn giàu tiềm năng nhất trong chuỗi giá trị bán dẫn — tỷ lệ giá trị và lợi nhuận cao hơn hẳn so với công đoạn đóng gói, kiểm thử.
Điểm đáng chú ý là ngành thiết kế chip tại Việt Nam có xuất phát điểm tự nhiên: bắt nguồn từ các nhóm kỹ sư từng làm việc tại Thung lũng Silicon, nhận thấy tiềm năng nhân lực trong nước và đưa các dự án outsource về Việt Nam để đào tạo nhân sự. Hiện nay, các tập đoàn công nghệ lớn như FPT, Viettel, CMC đều đã đầu tư mạnh vào mảng thiết kế vi mạch, và FPT thậm chí đã xuất khẩu lô chip thương mại “Made in Vietnam” đầu tiên sang thị trường Nhật Bản — một cột mốc cho thấy khả năng tham gia sâu hơn của doanh nghiệp Việt vào chuỗi giá trị bán dẫn khu vực và toàn cầu.
2.3. Chuyển đổi số và dịch vụ AI: Thị trường nội địa làm bàn đạp xuất khẩu
Bên cạnh xuất khẩu, thị trường chuyển đổi số trong nước cũng đang tạo nền tảng để doanh nghiệp Việt tích lũy năng lực trước khi vươn ra quốc tế. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, tỷ lệ doanh nghiệp sử dụng nền tảng số đã tăng từ 30% năm 2021 lên gần 70% năm 2024. Các tập đoàn công nghệ lớn đang đầu tư mạnh vào hạ tầng AI: từ việc huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) quy mô hàng chục tỷ tham số, đến tích hợp AI Agent cho hàng trăm nghìn doanh nghiệp vừa và nhỏ. Theo VINASA và Statista, thị trường AI Việt Nam có thể đạt gần 1 tỷ USD vào năm 2025, trở thành động lực giúp ngành phần mềm duy trì mức tăng trưởng 10–15% mỗi năm.
2.4. Thiết kế kỹ thuật và công nghiệp hỗ trợ giá trị cao
Ngoài phần mềm và bán dẫn, Việt Nam cũng được đánh giá là đối tác tiềm năng trong cung cấp linh kiện cơ khí chính xác, khuôn mẫu và thiết bị phụ trợ, phục vụ trực tiếp cho các ngành công nghiệp mũi nhọn của các thị trường lớn như Mỹ — những lĩnh vực đòi hỏi tiêu chuẩn kỹ thuật cao và độ tin cậy lớn. Đây là hướng đi phù hợp với xu hướng tái cơ cấu chuỗi cung ứng toàn cầu sau đại dịch, khi các nước phát triển tìm kiếm đối tác thay thế ngoài Trung Quốc.
3. Vì sao Việt Nam có lợi thế cạnh tranh trong lĩnh vực này?
Ba yếu tố nền tảng giúp Việt Nam có vị thế thuận lợi trong cuộc đua kinh tế tri thức:
- Lợi thế nhân khẩu học và năng lực toán học. Việt Nam sở hữu dân số trẻ, có nền tảng toán học tốt và tinh thần thích ứng công nghệ nhanh — những tố chất phù hợp với các ngành đòi hỏi tư duy logic như lập trình và thiết kế vi mạch.
- Chi phí cạnh tranh nhưng chất lượng đang cải thiện. Việt Nam vẫn duy trì được lợi thế so sánh về chi phí trong dịch vụ công nghệ toàn cầu, đồng thời từng bước tham gia vào các phân khúc giá trị cao hơn thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá.
- Nhu cầu toàn cầu đang tăng nhanh trong khi nguồn cung khan hiếm. Chi tiêu công nghệ thông tin toàn cầu được dự báo tăng trưởng 7–9% mỗi năm, trong khi các quốc gia phát triển đang thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nhân lực số — tạo dư địa lớn cho các quốc gia có nguồn cung kỹ sư dồi dào như Việt Nam.
4. Rào cản lớn nhất: Thiếu hụt nhân lực chất lượng cao
Cơ hội càng lớn thì khoảng cách về nguồn nhân lực càng bộc lộ rõ. Đây không còn là bài toán thiếu lao động đơn thuần, mà đã trở thành điểm nghẽn chiến lược quyết định khả năng tham gia của Việt Nam vào các mắt xích có giá trị gia tăng cao trong nền kinh tế tri thức. Nếu hạ tầng số có thể được đầu tư trong thời gian ngắn và công nghệ có thể tiếp cận thông qua hợp tác quốc tế, thì nguồn nhân lực chất lượng cao lại là tài sản cần nhiều năm để đào tạo, tích lũy kinh nghiệm và hình thành năng lực đổi mới sáng tạo.
Khoảng cách giữa cung và cầu nhân lực đang ngày càng nới rộng trên hầu hết các lĩnh vực công nghệ chiến lược. Mỗi năm, nền kinh tế cần khoảng 150.000 kỹ sư công nghệ thông tin và công nghiệp số, song hệ thống đào tạo hiện mới chỉ đáp ứng được khoảng 40–50% nhu cầu. Trong lĩnh vực bán dẫn – ngành được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng mới của Việt Nam – nhu cầu tuyển dụng hằng năm ước tính từ 5.000–10.000 kỹ sư, trong khi nguồn cung hiện nay mới đáp ứng được chưa đến 20%. Đối với thiết kế vi mạch, công đoạn tạo ra giá trị gia tăng và biên lợi nhuận cao nhất trong chuỗi giá trị bán dẫn, các kịch bản phát triển đều cho thấy Việt Nam cần từ 15.000 đến 40.000 kỹ sư vào năm 2030, nhưng lực lượng hiện có mới chỉ khoảng 5.000 người.
Áp lực không chỉ tập trung ở các ngành công nghệ cao. Theo các mục tiêu chuyển đổi số quốc gia, đến năm 2030 Việt Nam cần khoảng 2,5 triệu nhân lực có kỹ năng số để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi của khu vực doanh nghiệp và khu vực công. Điều này cho thấy thách thức không chỉ nằm ở việc đào tạo thêm kỹ sư công nghệ, mà còn ở việc nâng cao năng lực số của lực lượng lao động trên quy mô toàn nền kinh tế. :
Bên cạnh số lượng, chất lượng cũng là vấn đề đáng lo ngại: theo khảo sát của Dx Reports, dù Việt Nam có khoảng 400.000 kỹ sư công nghệ thông tin và 50.000 sinh viên ngành này tốt nghiệp mỗi năm, chỉ khoảng 30% lực lượng nhân sự đáp ứng được yêu cầu công việc thực tế — chủ yếu do thiếu kỹ năng mềm như ngoại ngữ, giao tiếp và tư duy số.
Để giải quyết bài toán này, Chính phủ đã triển khai mô hình đào tạo “ba nhà” (Nhà nước – Nhà trường – Nhà doanh nghiệp), trong đó mỗi mô hình đào tạo kết hợp có thể đào tạo khoảng 540 kỹ sư thiết kế vi mạch mỗi năm; nếu nhân rộng tại 10 cơ sở đào tạo, con số này có thể đạt hơn 5.000 kỹ sư/năm. Đồng thời, các doanh nghiệp lớn như FPT cũng tự triển khai chương trình chuyển đổi nội bộ — trung bình mất 6 tháng đến 1 năm để đào tạo một kỹ sư phần mềm chuyển sang làm thiết kế chip, cho thấy đây là hướng đi khả thi để giải quyết thiếu hụt trong ngắn hạn.
5. Hàm ý cho doanh nghiệp: Ai nên tham gia và tham gia như thế nào?
Doanh nghiệp công nghệ hiện hữu (phần mềm, gia công CNTT): Cơ hội rõ ràng nhất là dịch chuyển từ gia công thuần túy (viết code theo đơn giá) sang cung cấp dịch vụ chuyển đổi số trọn gói — tư vấn chiến lược, tích hợp hệ thống, vận hành sau triển khai. Đây là phân khúc có biên lợi nhuận cao hơn đáng kể và ít bị cạnh tranh về giá so với gia công thuần túy.
Doanh nghiệp sản xuất, cơ khí, điện tử: Cơ hội nằm ở việc nâng cấp năng lực để tham gia chuỗi cung ứng linh kiện chính xác, khuôn mẫu cho các đối tác công nghệ cao quốc tế — đòi hỏi đầu tư vào tiêu chuẩn chất lượng và năng lực đáp ứng đơn hàng nhỏ, kỹ thuật phức tạp thay vì sản xuất đại trà.
Doanh nghiệp khởi nghiệp và nhân sự trẻ ngành kỹ thuật: Thiết kế vi mạch bán dẫn là lĩnh vực còn “trống” về mặt cạnh tranh nhân lực tại Việt Nam so với ngành phần mềm đã bão hòa hơn — đây là cửa sổ cơ hội cho các kỹ sư điện tử, viễn thông chuyển đổi chuyên môn, với thời gian đào tạo chuyển đổi tương đối ngắn (6 tháng đến 2 năm tùy công đoạn).
Nhà đầu tư và lãnh đạo doanh nghiệp: Cần chủ động tiếp cận các cơ chế hỗ trợ đầu tư R&D và ưu đãi đang được xây dựng trong khuôn khổ Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn quốc gia, đồng thời tăng cường hợp tác với các cơ sở đào tạo để giải quyết bài toán nhân lực dài hạn thay vì chỉ tuyển dụng ngắn hạn trên thị trường lao động vốn đang khan hiếm.
Kinh tế tri thức đang mở ra cánh cửa tăng trưởng mới cho Việt Nam, với ba mũi nhọn rõ rệt: gia công và chuyển đổi số phần mềm (lợi thế đã được chứng minh), thiết kế vi mạch bán dẫn (cơ hội chiến lược của thập kỷ), và công nghiệp hỗ trợ giá trị cao (hướng đi bổ sung trong bối cảnh tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu). Tuy nhiên, dư địa tăng trưởng này chỉ có thể hiện thực hóa nếu Việt Nam giải quyết được nút thắt nhân lực — không chỉ về số lượng kỹ sư mà còn về chất lượng kỹ năng thực chiến. Đây chính là phép thử quan trọng nhất đối với hành trình đưa Việt Nam vượt lên khỏi vai trò “công xưởng gia công” để trở thành một trung tâm sáng tạo và phát triển công nghệ dựa trên tri thức vào năm 2035.